EN ISO 14119
EN ISO 14119 blokkeerinrichtingen gekoppeld aan afschermingen
De EN ISO 14119 beschrijft de ontwerpvoorschriften voor het minimaliseren van overbruggingsmogelijkheden van veiligheidsschakelaars.
De Europese Machinerichtlijn eist dat machines worden uitgerust met veiligheidscomponenten, zoals veiligheidsschakelaars en blokkeerinrichtingen.
De NEN/EN/ISO 14119:2024 vereist daarnaast ook dat machines zo ontworpen worden dat de motivatie voor het omzeilen van deze veiligheidsmechanismen wordt geminimaliseerd. Dit is een toevoeging op de vereisten van de ISO 1200’s waarin staat dat er rekening gehouden moet worden met de mogelijkheid tot het overbruggen van veiligheidsvoorzieningen in de risicobeoordeling.
De ISO 14119 beschrijft 4 stappen om te voorkomen dat veiligheidsschakelaars en blokkeervoorzieningen worden omzeilt of overbrugd op een naar redelijkheid te voorziene manier.
In de herziene versie van 2024 is extra aandacht besteed aan het menselijk gedrag rond veiligheidsvoorzieningen, de mechanische betrouwbaarheid van vergrendelingen, en de toepassing van seriële en sequentiële vergrendelingssystemen.
Geen motivatie voor manipulatie of overbrugging?
De norm ISO 14119:2024 beschrijft een systematische aanpak in vier stappen om te voorkomen dat veiligheidsschakelaars en blokkeervoorzieningen op een naar redelijkheid te voorziene manier worden omzeild. Deze aanpak is bedoeld om al in het ontwerpstadium inzicht te krijgen in mogelijke motivaties voor manipulatie — en daar direct op te anticiperen.
Stap 1 – Implementatie van basisvoorzieningen
De eerste stap is het toepassen van basismaatregelen, zoals beschreven in paragraaf 4 van de norm. Denk hierbij aan correcte montage, gebruik van vergrendelingstypen passend bij het risicoprofiel, en de juiste positionering van schakelaars. Type 3 veiligheidsschakelaars (zoals contactloze systemen zonder codering) mogen alleen worden toegepast als redelijkerwijs te verwachten is dat deze niet worden overbrugd of gemanipuleerd.
Stap 2 – Motivatie voor manipulatie beoordelen
Na implementatie van de basisvoorzieningen moet worden beoordeeld of er nog motivatie bestaat om vergrendelingen te omzeilen. Dit kan voortkomen uit productiedruk, wachttijden of beperkte toegankelijkheid.
Stap 3 – Elimineren of minimaliseren van motivatie
Motivatie voor manipulatie kan vaak worden weggenomen door betere ontwerpkeuzes of functionele alternatieven, zoals instel- of onderhoudsmodi, snellere ontgrendeling of verbeterde procesinrichting. Als deze maatregelen effectief zijn, zijn aanvullende vereisten niet nodig.
Stap 4 – Aanvullende maatregelen
Wanneer motivatie aanwezig blijft, vereist de norm dat aanvullende maatregelen worden genomen om manipulatie of overbrugging zo veel mogelijk te beperken. Zie ook het onderstaande schema, zoals opgenomen in de herziene norm:
Aanvullende maatregelen
Indien de motivatie voor overbrugging niet volledig kan worden uitgesloten, schrijft ISO 14119:2024 aanvullende maatregelen voor om manipulatie actief tegen te gaan.
De norm bevat daarvoor onder andere de volgende aanbevelingen (o.a. in Tabel 5):
- Monteer veiligheidsschakelaars op een manier die toegang tot manipulatie bemoeilijkt, zoals buiten bereik of achter beschermende delen
- Voorkom het vervangen van actuatoren door toepassing van gecodeerde varianten of permanente bevestiging
- Beveilig componenten met niet-verwijderbare bevestigingen zodat demontage wordt voorkomen
- Implementeer bewaking van de vergrendeling via het besturingssysteem om correcte werking te controleren
De focus ligt hierbij op een combinatie van technische belemmering en gedragsmatige beïnvloeding.
Ondersteuning nodig?
Vraag het onze specialisten.
Waarom zou een operator een veiligheidsschakelaar willen omzeilen?
Motivatie tot manipulatie is een belangrijk onderwerp geweest om de ISO14119 opnieuw te formuleren met aanzienlijke nadruk op aanvullende maatregelen om manipulatie te voorkomen.
De huidige norm definieert niet-verwijderbare bedientongen en sluit het gebruik van veiligheidsschroeven uit. Er zijn aanzienlijke inspanningen geleverd om de bestaande tabel met eisen te verbeteren, maar de nadruk blijft liggen op aanvullende maatregelen en niet op het aanpakken van het onderliggende probleem – waarom zou een operator een veiligheidsschakelaar willen omzeilen?
Bij het overwegen van aanvullende maatregelen is het essentieel om de vierstappenbenadering te volgen, rekening houdend met de volgende essentiële vraag: “Bestaat er motivatie om te voor overbrugging of manipulatie?” Als deze niet bestaat of kan worden geëlimineerd, zijn er geen aanvullende methoden nodig.
De realiteit is echter dat de motivatie tot manipulatie tijdens de risicobeoordeling moet worden geëlimineerd niet alleen leen veiligere werkomgeving kan bieden, maar ook kan leiden tot productiviteitswinst. Wanneer de nadruk alleen wordt gelegd op het moeilijker maken om veiligheidsschakelaars te “verslaan”, verdwijnt het probleem niet maar bestrijdt met enkel de symptomen.
Nieuw in de 2024 herziende versie
Testprocedures en verificatie
Nieuw in de 2024-versie is de toevoeging van testmethoden voor mechanische belasting, zoals kracht op de vergrendeling, slagvastheid en duurzaamheid. Deze tests zijn opgenomen in Annex I van de norm en zorgen ervoor dat een vergrendeling niet alleen functioneert onder ideale omstandigheden, maar ook bij onverwachte belastingen (zoals stoten of trekken aan een deur). Daarnaast introduceert de norm de mogelijkheid tot plausibiliteitscontrole: een methode waarbij het besturingssysteem afwijkingen in schakeltijd of volgorde kan signaleren. Deze functie vermindert de noodzaak van handmatige controle en ondersteunt tijdige detectie van fouten. Voor componenten met een lager Performance Level (PLc of PLd) blijft een jaarlijkse controle verplicht. Systemen op PLe-niveau moeten maandelijks worden geverifieerd.
Seriële schakeling en foutmaskering
Een andere belangrijke toevoeging in ISO 14119:2024 is de opname van richtlijnen voor seriële verbindingen van meerdere vergrendelingen op één veiligheidsingang. Dit komt veel voor bij installaties met meerdere deuren of toegangspunten. De norm waarschuwt voor het risico van foutmaskering: het fenomeen waarbij een defect in één component wordt overschaduwd door een ander in de keten. In Annex J is uitgewerkt hoe de diagnosedekking (DC) en het Performance Level (PL) van seriële schakelingen kan worden bepaald, zodat dit risico inzichtelijk wordt en kan worden beheerst.
Trapped key interlocking
Nieuw in ISO 14119:2024 is de integratie van trapped key-systemen, eerder beschreven in ISO/TS 19837. Deze systemen gebruiken een fysieke sleutel die pas vrijkomt nadat een specifieke volgorde van acties is uitgevoerd. Bijvoorbeeld: eerst spanningsvrij maken, daarna toegang verlenen. Trapped key-systemen zijn bijzonder geschikt voor toepassingen waar software-onafhankelijke vergrendeling gewenst is, zoals in ATEX-omgevingen of installaties zonder PLC-sturing. De nieuwe norm erkent deze methode als volwaardig alternatief mits correct geïmplementeerd.
