Machineafscherming

Machineafscherming is een fysieke veiligheidsmaatregel die voorkomt dat personen in contact kunnen komen met gevaarlijke delen van een machine. Het doel van machineafscherming is het beperken of uitsluiten van toegang tot gevaarzones waar risico’s aanwezig zijn, zoals bewegende delen, snijpunten, knelpunten, hete oppervlakken of vrijkomende energie.

Volgens ISO 12100:2010 maakt machineafscherming onderdeel uit van de risicoreductie door technische beschermingsmaatregelen. Afschermingen kunnen vast, vergrendelbaar of gecombineerd met veiligheidscomponenten zijn en worden toegepast wanneer gevaren niet volledig door ontwerpmaatregelen kunnen worden geëlimineerd.

Machineafscherming is verplicht wanneer uit de risicobeoordeling blijkt dat personen kunnen worden blootgesteld aan gevaarlijke machinefuncties en deze gevaren niet voldoende kunnen worden weggenomen door inherent veilig ontwerp of organisatorische maatregelen.

Binnen de Europese Unie volgt deze verplichting uit de Machinerichtlijn 2006/42/EG. Deze richtlijn vereist dat machines zodanig zijn ontworpen en gebouwd dat blootstelling aan gevaren wordt voorkomen, bij voorkeur door middel van afschermingen of beveiligingen. Wanneer gevaarlijke bewegende delen toegankelijk zijn tijdens normaal gebruik, instellen of onderhoud, is machineafscherming in de regel noodzakelijk.

Machineafscherming moet voldoen aan geharmoniseerde normen die betrekking hebben op ontwerp, constructie en positionering van afschermingen. De belangrijkste norm voor het ontwerp en de mechanische eigenschappen van afschermingen is ISO 14120:2015. Voor afschermingen met veiligheidsvergrendelingen is ISO 14119:2013 van toepassing.

Daarnaast moeten veiligheidsafstanden en openingen worden bepaald volgens ISO 13857:2019, die vastlegt hoe wordt voorkomen dat personen gevaarzones kunnen bereiken. De juiste positionering van afschermingen en andere beschermingsmiddelen wordt behandeld in ISO 13855:2010. Welke normen exact van toepassing zijn, hangt af van het type machine en de geïdentificeerde risico’s.

Machineafscherming is een essentieel onderdeel van de CE-markering van machines. Voor het aanbrengen van een CE-markering moet de fabrikant aantonen dat de machine voldoet aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen van de Machinerichtlijn. Dit omvat het uitvoeren van een risicobeoordeling en het implementeren van passende beschermingsmaatregelen.

Afschermingen maken deel uit van deze maatregelen en moeten worden meegenomen in het technisch constructiedossier. Ook moeten ze correct worden beschreven in de gebruiksaanwijzing. Ontbrekende of ondeugdelijk ontworpen machineafscherming betekent dat niet aan de Machinerichtlijn wordt voldaan en de CE-markering ongeldig kan zijn.

Er bestaat geen vaste standaardhoogte voor machineafscherming. De vereiste hoogte is afhankelijk van de locatie van het gevaar, de afstand tot de gevaarzone en de mogelijkheid om over of door de afscherming heen te reiken of klimmen.

ISO 13857 geeft richtlijnen voor minimale hoogtes in combinatie met horizontale of verticale afstanden tot het gevaar. Wanneer een afscherming direct aan een gevaarzone grenst, is doorgaans een hoogte van circa 1400 millimeter of meer vereist. Bij grotere afstanden kan een lagere afscherming toelaatbaar zijn. De juiste hoogte moet altijd worden vastgesteld op basis van de normtabellen en de specifieke situatie.

De veiligheidsafstand is de minimale afstand tussen de afscherming en de gevaarzone die nodig is om te voorkomen dat een persoon het gevaar kan bereiken. Deze afstand is afhankelijk van de grootte van openingen in de afscherming, de richting van benadering en het lichaamsdeel dat mogelijk toegang kan krijgen.

ISO 13857 bevat tabellen waarin veiligheidsafstanden zijn vastgelegd voor verschillende openingen, zoals maaswijdtes van gaaspanelen of perforaties. Grotere openingen vereisen grotere afstanden tot de gevaarzone. Deze afstanden zijn van toepassing op vaste afschermingen, gaasafschermingen en andere fysieke barrières.

Machineafscherming met gaaspanelen mag worden toegepast wanneer visuele inspectie van het proces nodig is of wanneer ventilatie en warmteafvoer een rol spelen, mits aan alle veiligheidsvoorwaarden wordt voldaan. De maaswijdte van het gaas moet in verhouding staan tot de afstand tot de gevaarzone, conform ISO 13857.

Daarnaast moeten gaaspanelen mechanisch voldoende sterk zijn en voldoen aan de constructie-eisen van ISO 14120. Gaasafscherming is niet geschikt in situaties waarin onderdelen, spanen of materialen met hoge snelheid kunnen worden uitgeworpen, omdat gaas in dat geval onvoldoende bescherming biedt.

In de meeste industriële robotcellen is machineafscherming noodzakelijk. Industriële robots kunnen hoge snelheden en krachten genereren en vormen daardoor een significant risico voor personen in de omgeving. ISO 10218-2 schrijft voor dat robotinstallaties moeten worden beveiligd door fysieke afschermingen, vergrendelde toegangen of gelijkwaardige veiligheidsmaatregelen.

Alleen bij collaboratieve toepassingen, zoals beschreven in ISO/TS 15066, kan afscherming gedeeltelijk worden vervangen door andere beschermingsconcepten. Dit is uitsluitend toegestaan wanneer door middel van een risicobeoordeling is aangetoond dat snelheden, krachten en contact veilig zijn. Voor klassieke industriële robottoepassingen blijft fysieke afscherming in de praktijk vrijwel altijd vereist.